ΝΟΜΠΕΛ: Από την απαλλοτρίωση του 1979 στα 8,5 εκατομμύρια ευρώ του 2026
Η πολεοδομική ιστορία των Ο.Τ. 735 και 736, η μακροχρόνια αντιδικία του Δήμου με την πλευρά Μάρκου, η δικαστική απόφαση του 1999, ο αποχαρακτηρισμός του 2003 και η επιστροφή του ακινήτου στη δημοτική ιδιοκτησία το 2015. Μια ιστορία που διατρέχει πέντε δημαρχίες και σχεδόν μισό αιώνα.
Η πρόσφατη εξασφάλιση χρηματοδότησης περίπου 7 εκατομμυρίων ευρώ για την αποπεράτωση του κτηρίου «Νόμπελ» αποτελεί σημαντική εξέλιξη για το Χαλάνδρι. Ένα ημιτελές κτήριο, που παραμένει αναξιοποίητο επί πολλά χρόνια, μπορεί επιτέλους να μετατραπεί σε έναν μεγάλο στεγασμένο χώρο πολιτισμού.
Η ιστορία του, όμως, δεν ξεκινά το 2015, όταν το αγόρασε ο Δήμος Χαλανδρίου. Ούτε στις αρχές της δεκαετίας του 2000, όταν ο καθηγητής Γιώργος Μάρκου επιχείρησε να δημιουργήσει εκεί ένα μουσείο για την Ελληνική Συλλογή Νόμπελ.
Ξεκινά το 1979, όταν η περιοχή εντάχθηκε στο σχέδιο πόλης και ο χώρος δεσμεύτηκε για κοινωφελείς και κοινόχρηστες χρήσεις.
Και η διαδρομή που ακολούθησε το ακίνητο επί σχεδόν μισό αιώνα παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον.
1979: Ένας χώρος δεσμευμένος για τις ανάγκες της πόλης — Επί δημαρχίας Νίκου Πέρκιζα
Με το Προεδρικό Διάταγμα της 17ης Ιανουαρίου 1979, που δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ 114/Δ/22.2.1979, εντάχθηκε στο σχέδιο πόλης η περιοχή «Μεταμόρφωση – Πευκάκια – Ρουπάκια» του Χαλανδρίου.
Στο πολεοδομικό σχέδιο προβλέφθηκαν, μεταξύ άλλων, τα οικοδομικά τετράγωνα 735 και 736, με δεσμεύσεις για κοινόχρηστη και κοινωφελή χρήση αντίστοιχα.
Ο χώρος στον οποίο επρόκειτο αργότερα να ανεγερθεί το Μουσείο Νόμπελ βρισκόταν, επομένως, υπό απαλλοτριωτική δέσμευση ήδη από την ένταξη της περιοχής στο σχέδιο.
Ο Δήμος είχε προβλέψει τη χρήση του χώρου για δημόσιες ανάγκες, αλλά δεν είχε αποκτήσει την ιδιοκτησία του.
Αυτή η εκκρεμότητα εξελίχθηκε σε μακροχρόνια αντιδικία μεταξύ του Δήμου Χαλανδρίου και της πλευράς Μάρκου, η οποία διεκδικούσε την άρση των πολεοδομικών δεσμεύσεων που βάρυναν την ιδιοκτησία.
Η διαφορά δεν αφορούσε ένα ήδη ανεγερμένο κτήριο ή κάποια πολιτιστική συλλογή. Αφορούσε τη δυνατότητα αξιοποίησης μιας ιδιωτικής έκτασης την οποία το σχέδιο πόλης είχε προορίσει για κοινόχρηστες και κοινωφελείς λειτουργίες.
Επί δύο δεκαετίες, οι προβλεπόμενες απαλλοτριώσεις δεν ολοκληρώθηκαν.
1990–1999: Η αντιδικία και η απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας — Επί δημαρχιών Πέρκιζα και Παττακού
Η πολεοδομική ιστορία συνεχίστηκε με τις αποφάσεις 223/1990, επί δημαρχίας Νίκου Πέρκιζα, και 117/1991, επί δημαρχίας Κώστα Παττακού, του Δημοτικού Συμβουλίου Χαλανδρίου.
Οι δύο αποφάσεις μνημονεύονται στη μεταγενέστερη πράξη τροποποίησης του σχεδίου πόλης.
Με την απόφαση 8369/Π-303/4.5.1992 του Νομάρχη Ανατολικής Αττικής, που δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ 473/Δ/26.5.1992, τροποποιήθηκε το ρυμοτομικό σχέδιο της περιοχής. Στο άρθρο 3 της απόφασης αναφέρεται ρητά το Ο.Τ. 735 ως χώρος πρασίνου – άθλησης.
Η πλευρά Μάρκου συνέχισε να διεκδικεί την άρση των δεσμεύσεων.
Το 1999, επί δημαρχίας Κώστα Παττακού, εκδόθηκε η απόφαση 3364/1999 του Συμβουλίου της Επικρατείας, η οποία αποτέλεσε το καθοριστικό σημείο της πολυετούς αντιδικίας.
Η δικαστική αυτή εξέλιξη δικαίωσε την αξίωση άρσης της απαλλοτριωτικής δέσμευσης και υποχρέωσε τη Διοίκηση να συμμορφωθεί.
Έτσι, είκοσι χρόνια μετά την ένταξη της περιοχής στο σχέδιο, άνοιξε ο δρόμος για τον αποχαρακτηρισμό των δεσμευμένων χώρων.
Η πολεοδομική μεταβολή ολοκληρώθηκε διοικητικά τέσσερα χρόνια αργότερα, επί διαφορετικής δημοτικής διοίκησης.
2003: Τα δύο οικοδομικά τετράγωνα γίνονται οικοδομήσιμα — Επί δημαρχίας Γρηγόρη Ζαφειρόπουλου
Στις 24 Ιουλίου 2003 εκδόθηκε η απόφαση ΟΙΚ. 33303/826 του Νομάρχη Αθηνών, η οποία δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ 860/Δ/11.8.2003.
Η πράξη εκδόθηκε ρητά σε συμμόρφωση με την απόφαση 3364/1999 του Συμβουλίου της Επικρατείας.
Αφορούσε την ιδιοκτησία της Αναστασίας, χήρας Σταματίου Μάρκου, του Γεωργίου Σταματίου Μάρκου και της Αικατερίνης Σταματίου Μάρκου.
Το αποτέλεσμα ήταν καθοριστικό: οι χώροι που είχαν δεσμευτεί για παιδικό σταθμό και πράσινο – άθληση αποχαρακτηρίστηκαν και μετατράπηκαν σε οικοδομήσιμους.
Η πολεοδομική ιστορία των δύο οικοδομικών τετραγώνων αποτυπώνεται στον ακόλουθο πίνακα.
Οι μεταβολές στα Ο.Τ. 735 και 736
| Χρονολογία | Ο.Τ. 735 | Ο.Τ. 736 | Πολεοδομική εξέλιξη – Δημοτική διοίκηση |
|---|---|---|---|
| 1979 | Κοινόχρηστη χρήση | Κοινωφελής χρήση | Ένταξη στο σχέδιο πόλης, ΦΕΚ 114/Δ/1979. Δημαρχία Νίκου Πέρκιζα |
| 1990 | Υπό πολεοδομική δέσμευση | Υπό πολεοδομική δέσμευση | Απόφαση Δ.Σ. 223/1990. Δημαρχία Νίκου Πέρκιζα |
| 1991–1992 | Χώρος πρασίνου – άθλησης | Κοινωφελής δέσμευση | Απόφαση Δ.Σ. 117/1991 και τροποποίηση σχεδίου, ΦΕΚ 473/Δ/1992. Δημαρχία Κώστα Παττακού |
| 1999 | Υπό απαλλοτριωτική δέσμευση | Υπό απαλλοτριωτική δέσμευση | Απόφαση ΣτΕ 3364/1999, που οδηγεί στην άρση των δεσμεύσεων. Δημαρχία Κώστα Παττακού |
| 2003 | Από χώρο πρασίνου – άθλησης σε οικοδομήσιμο | Από χώρο παιδικού σταθμού σε οικοδομήσιμο | Απόφαση ΟΙΚ. 33303/826, ΦΕΚ 860/Δ/2003. Δημαρχία Γρηγόρη Ζαφειρόπουλου |
| 2005–2006 | — | Ιδιωτική οικοδομική αξιοποίηση | Οικοδομική άδεια 432/2005 και αναθεώρηση 879/2006. Δημαρχία Γρηγόρη Ζαφειρόπουλου |
| 2008 | — | Ημιτελές κτήριο | Διακοπή οικοδομικών εργασιών. Δημαρχία Γρηγόρη Ζαφειρόπουλου |
| 2011–2014 | — | Το κτήριο παραμένει ημιτελές | Δημαρχία Γιώργου Κουράση |
| 2015 | — | Δημοτική ιδιοκτησία | Αγορά του ημιτελούς κτηρίου από τον Δήμο. Δημαρχία Σίμου Ρούσσου |
| 2021 | — | Προβλεπόμενη πολιτιστική υποδομή | Έγκριση περιφερειακής χρηματοδότησης 5,5 εκατ. ευρώ. Δημαρχία Σίμου Ρούσσου |
| 2026 | — | Προβλεπόμενη Στέγη Τεχνών | Νέα χρηματοδότηση περίπου 7 εκατ. ευρώ. Δημαρχία Σίμου Ρούσσου |
Η απόφαση του 2003 συνοδεύεται από τοπογραφικό διάγραμμα, στο οποίο αποτυπώνονται οι δύο διακριτοί χώροι και η μεταβολή τους. Στο ίδιο διάγραμμα αναγράφεται έκταση 4.026,50 τ.μ. για το μεγαλύτερο τμήμα της ιδιοκτησίας που αφορά η πράξη.
Με τον αποχαρακτηρισμό ολοκληρώθηκε μια μακρά πολεοδομική εκκρεμότητα. Ο χώρος που είχε προβλεφθεί για δημόσιες ανάγκες μπορούσε πλέον να αξιοποιηθεί οικοδομικά από τους ιδιοκτήτες του.
2005–2008: Από την απαλλοτρίωση στο ιδιωτικό Μουσείο Νόμπελ — Επί δημαρχίας Γρηγόρη Ζαφειρόπουλου
Μετά την πολεοδομική μεταβολή, ο Γιώργος Μάρκου επιχείρησε να πραγματοποιήσει το σχέδιό του για τη δημιουργία μουσείου που θα στέγαζε την αποκαλούμενη «Ελληνική Συλλογή Νόμπελ».
Η οικοδομική άδεια 432 εκδόθηκε στις 22 Απριλίου 2005 και αναθεωρήθηκε το 2006 με την άδεια 879.
Το εγχείρημα ήταν φιλόδοξο, τόσο ως προς την αρχιτεκτονική του κτηρίου όσο και ως προς τη συλλογή που επρόκειτο να στεγάσει.
Η κατασκευή, ωστόσο, δεν ολοκληρώθηκε. Σύμφωνα με τα στοιχεία που έχει δημοσιοποιήσει ο Δήμος Χαλανδρίου, οι εργασίες σταμάτησαν το 2008.
Το κτήριο παρέμεινε ημιτελές και το σχέδιο για τη λειτουργία του ιδιωτικού μουσείου δεν πραγματοποιήθηκε.
Η κατάσταση αυτή συνεχίστηκε και κατά τη δημοτική περίοδο 2011–2014, επί δημαρχίας Γιώργου Κουράση.
2015: Ο Δήμος αγοράζει αυτό που κάποτε είχε δεσμεύσει — Επί δημαρχίας Σίμου Ρούσσου
Στις 16 Ιουλίου 2015, με την απόφαση 280/2015 του Δημοτικού Συμβουλίου, ο Δήμος Χαλανδρίου αποφάσισε την αγορά του ακινήτου και του ημιτελούς κτηρίου έναντι 1.450.000 ευρώ.
Η μεταβίβαση ολοκληρώθηκε τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους.
Η απόφαση συγκέντρωσε ευρεία υποστήριξη στο Δημοτικό Συμβούλιο, με 28 από τους 30 παρόντες συμβούλους να τάσσονται υπέρ της αγοράς.
Η δημοτική διοίκηση υποστήριξε ότι πέτυχε ευνοϊκό τίμημα, περίπου στο μισό της τότε αντικειμενικής αξίας, εξασφαλίζοντας παράλληλα για το Χαλάνδρι μια σημαντική μελλοντική πολιτιστική υποδομή.
Και πράγματι, η απόκτηση ενός μεγάλου κτηρίου με δυνατότητα φιλοξενίας πολιτιστικών εκδηλώσεων αποτελούσε μια ουσιαστική προοπτική για την πόλη.
Αλλά εδώ βρίσκεται και η μεγάλη ιστορική ειρωνεία της υπόθεσης.
Ο Δήμος έχασε έναν επί δεκαετίες δεσμευμένο κοινωφελή χώρο επειδή δεν συντελέστηκε η απαλλοτρίωση, ο χώρος έγινε οικοδομήσιμος, ανεγέρθηκε ιδιωτικό κτήριο που έμεινε ημιτελές και, δώδεκα χρόνια μετά τον αποχαρακτηρισμό, ο Δήμος αγόρασε το ίδιο ακίνητο για να το επαναφέρει σε δημόσια/πολιτιστική χρήση.
Η ιστορία αυτή διατρέχει πολλές δημοτικές διοικήσεις και διαφορετικές περιόδους της πόλης. Δεν αρχίζει ούτε τελειώνει με τη διοίκηση που πραγματοποίησε την αγορά.
Και η Ελληνική Συλλογή Νόμπελ;
Το όνομα «Νόμπελ» εξακολουθεί να συνοδεύει το κτήριο, παρότι ο αρχικός σκοπός για τον οποίο σχεδιάστηκε δεν πραγματοποιήθηκε.
Η Ελληνική Συλλογή Νόμπελ είχε παρουσιαστεί δημόσια αρκετές φορές.
Το 2011 το Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης ανακοίνωσε έκθεση με τίτλο «Τα Βραβεία Νόμπελ Χημείας (1901–2010)» στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, σε συνεργασία με το Μουσείο της Ελληνικής Συλλογής Νόμπελ.
Στις σχετικές παρουσιάσεις γινόταν λόγος για χιλιάδες εκθέματα, μεταξύ των οποίων ιστορικές φωτογραφίες, χειρόγραφα, επιστολές, μετάλλια και άλλα αντικείμενα συνδεδεμένα με τον Άλφρεντ Νόμπελ και τους νομπελίστες.
Οι δημοσιευμένοι αριθμοί των εκθεμάτων αυξάνονταν με την πάροδο των ετών, από περίπου 3.500 σε 6.500 και, σε μεταγενέστερες αναφορές, σε περίπου 12.000.
Η συλλογή, πάντως, δεν περιήλθε στον Δήμο Χαλανδρίου με την αγορά του κτηρίου.
Στην έρευνά μας δεν εντοπίσαμε πλήρη δημόσιο κατάλογο της συλλογής ούτε τεκμηριωμένη σημερινή καταγραφή της θέσης της.
Και κάπου εδώ μένει ένα τελευταίο, απλό ερώτημα:
Πού βρίσκεται σήμερα η Ελληνική Συλλογή Νόμπελ; ΟΕΟ;
2021–2026: Δύο χρηματοδοτήσεις, μία εκκρεμότητα — Επί δημαρχίας Σίμου Ρούσσου
Το 2021 το Περιφερειακό Συμβούλιο Αττικής ενέκρινε χρηματοδότηση περίπου 5,5 εκατομμυρίων ευρώ για την αποπεράτωση του κτηρίου.
Η σχετική προγραμματική σύμβαση, ωστόσο, δεν υπογράφηκε και το έργο δεν προχώρησε στη δημοπράτηση.
Στις 29 Σεπτεμβρίου 2026 ανακοινώθηκε νέα χρηματοδότηση, μέσω του Εθνικού Προγράμματος Ανάπτυξης και της Περιφέρειας Αττικής.
Ο προϋπολογισμός ανέρχεται σε 5.645.000 ευρώ πλέον ΦΠΑ, δηλαδή 6.999.800 ευρώ συνολικά.
Προβλέπονται οικοδομικές και ηλεκτρομηχανολογικές εργασίες, ενεργειακή αναβάθμιση, εξασφάλιση προσβασιμότητας και διαμόρφωση του περιβάλλοντος χώρου, ώστε το κτήριο να λειτουργήσει ως Στέγη Τεχνών.
Το επόμενο ουσιαστικό βήμα είναι η δημοπράτηση και η ανάθεση της αποπεράτωσης σε εργολάβο.
Ο λογαριασμός: 8,45 εκατομμύρια ευρώ
Μέχρι στιγμής γνωρίζουμε δύο βασικά οικονομικά μεγέθη:
| Δαπάνη ή προϋπολογισμός | Ποσό |
|---|---|
| Αγορά ακινήτου από τον Δήμο, 2015 | 1.450.000 € |
| Προϋπολογισμός αποπεράτωσης, 2026, με ΦΠΑ | 6.999.800 € |
| Σύνολο | 8.449.800 € |
Τα 8,45 εκατομμύρια ευρώ αποτελούν το άθροισμα της αγοράς και της νέας προβλεπόμενης χρηματοδότησης, όχι το τελικό ποσό που έχει ήδη δαπανηθεί.
Και εδώ η ιστορία επιστρέφει στην αφετηρία της.
Πόσο θα είχε κοστίσει η απόκτηση του δεσμευμένου χώρου το 1979, όταν η περιοχή εντάχθηκε στο σχέδιο πόλης;
Η σύγκριση έχει ιστορικό και οικονομικό ενδιαφέρον. Τότε μιλούσαμε για μια περιοχή που μόλις αποκτούσε πολεοδομικό καθεστώς, με αξίες γης πολύ διαφορετικές από εκείνες που διαμορφώθηκαν τις επόμενες δεκαετίες.
Η ακριβής αποζημίωση θα εξαρτιόταν από το τότε θεσμικό πλαίσιο, την ιδιοκτησιακή κατάσταση και τις προβλεπόμενες εισφορές και υποχρεώσεις.
Το βέβαιο είναι ότι η απαλλοτρίωση δεν ολοκληρώθηκε, η δέσμευση ήρθη, το ακίνητο έγινε οικοδομήσιμο και τελικά επέστρεψε στον Δήμο με διαφορετικό πλέον χαρακτήρα και οικονομικό κόστος.
Μια ιστορία 47 ετών και πέντε δημαρχιών
Η αποπεράτωση του «Νόμπελ» μπορεί να αποτελέσει σημαντική προσθήκη στις πολιτιστικές υποδομές του Χαλανδρίου.
Η πόλη έχει ανάγκη από στεγασμένους χώρους πολιτισμού και η αξιοποίηση ενός ημιτελούς κτηρίου είναι ασφαλώς προτιμότερη από τη συνεχιζόμενη εγκατάλειψή του.
Αλλά η χρησιμότητα του έργου δεν αναιρεί την ιστορία του.
Η ένταξη της περιοχής στο σχέδιο έγινε επί Νίκου Πέρκιζα. Η πολυετής αντιδικία συνεχίστηκε και επί Κώστα Παττακού, στη διάρκεια της δημαρχίας του οποίου εκδόθηκε η καθοριστική απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας. Ο αποχαρακτηρισμός και η οικοδομική αξιοποίηση πραγματοποιήθηκαν επί Γρηγόρη Ζαφειρόπουλου. Το κτήριο παρέμεινε ημιτελές και επί Γιώργου Κουράση. Η αγορά του και οι δύο διαδοχικές προσπάθειες χρηματοδότησης της αποπεράτωσης έγιναν επί Σίμου Ρούσσου.
Πρόκειται για μια χαρακτηριστική περίπτωση της διαδρομής που μπορεί να ακολουθήσει ένας δεσμευμένος πολεοδομικά χώρος, όταν η προβλεπόμενη απαλλοτρίωση δεν ολοκληρώνεται.
Το 1979 ο χώρος προβλεπόταν για δημόσιες ανάγκες. Το 2003 έγινε οικοδομήσιμος. Το 2015 ο Δήμος τον αγόρασε. Το 2026 εξασφαλίζει περίπου 7 εκατομμύρια ευρώ για να ολοκληρώσει το κτήριο που ανεγέρθηκε επάνω του.
Αυτή είναι η ιστορία πίσω από τη σημερινή ανακοίνωση.
Και αξίζει να τη γνωρίζουν οι Χαλανδραίοι. Ολόκληρη.
Μια χώρα να μας χωρά.
.jpg)
