Η Δημοσιογραφία Επιπέδου 1 είναι απαραίτητη.
Είναι αυτή που καταγράφει τι συνέβη.
Έγινε μια συνεδρίαση. Πάρθηκε μια απόφαση. Έγινε μια δήλωση. Εκδόθηκε ένα δελτίο Τύπου. Υπήρξε μια καταγγελία. Κάποιος είπε κάτι και κάποιος άλλος απάντησε.
Το πρώτο καθήκον της δημοσιογραφίας είναι να βρει την πληροφορία, να την ελέγξει, να τη διασταυρώσει και να την παραδώσει στον πολίτη όσο γίνεται καθαρότερη.
Τι έγινε; Ποιος το είπε; Πότε; Τι αποφασίστηκε; Ποιος ψήφισε τι;
Χωρίς αυτό δεν υπάρχει ενημέρωση.
Υπάρχει όμως και η Δημοσιογραφία Επιπέδου 2.
Αρχίζει όταν, αφού μάθεις τι έγινε, ρωτήσεις:
Γιατί έγινε; Πώς φτάσαμε εδώ; Τι προηγήθηκε; Τι λένε τα έγγραφα; Συμφωνεί η σημερινή αφήγηση με όσα έλεγαν οι ίδιοι άνθρωποι πριν από πέντε, δέκα ή είκοσι χρόνια; Τι δεν μας είπαν; Και ποιο ερώτημα έμεινε αναπάντητο;
Εκεί το δελτίο Τύπου δεν είναι η είδηση.
Είναι μία από τις πηγές της έρευνας.
Η ανακοίνωση μιας δημοτικής αρχής δεν είναι περισσότερο «αλήθεια» από την ανακοίνωση μιας αντιπολίτευσης επειδή έχει λογότυπο και αριθμό πρωτοκόλλου. Και μια καταγγελία δεν γίνεται γεγονός επειδή έχει πολλά θαυμαστικά.
Όλα είναι υλικό.
Αποφάσεις, πρακτικά, ΦΕΚ, συμβάσεις, προϋπολογισμοί, δικαστικές αποφάσεις, παλιές εφημερίδες, προηγούμενες δηλώσεις — και βεβαίως η μνήμη της πόλης.
Η Δημοσιογραφία Επιπέδου 1 λέει:
«Χθες συνέβη αυτό».
Η Δημοσιογραφία Επιπέδου 2 ρωτά:
«Ωραία. Και τώρα για πάμε λίγο πίσω. Πώς φτάσαμε ως εδώ;»
Οι δύο αυτές λειτουργίες δεν ανταγωνίζονται η μία την άλλη.
Η δεύτερη δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς την πρώτη. Αν δεν έχεις εξακριβώσει πρώτα τι συνέβη, κινδυνεύεις να χτίσεις ολόκληρη ανάλυση πάνω σε κάτι που απλώς δεν έγινε.
Αλλά και η πρώτη, όταν μένει μόνη της, εύκολα μετατρέπεται σε έναν ατελείωτο πίνακα ανακοινώσεων:
Είπε ο Δήμος — απάντησε η αντιπολίτευση — ανακοίνωσε ο σύλλογος — κατήγγειλε το σωματείο.
Χρήσιμα όλα αυτά.
Αλλά κάποιος πρέπει κάποια στιγμή να ανοίξει και τον φάκελο.
Η ΠΛΑΤΕΙΑ επιστρέφει και για τα δύο
Η ΠΛΑΤΕΙΑ θα κάνει, βεβαίως, Δημοσιογραφία Επιπέδου 1.
Θα καταγράφει την επικαιρότητα, τις αποφάσεις, τις ανακοινώσεις και τις αντιπαραθέσεις της πόλης.
Αλλά αυτό, από μόνο του, δεν καλύπτει κάποιο μεγάλο κενό στην ενημέρωση του Χαλανδραίου πολίτη.
Υπάρχουν και άλλοι συνάδελφοι που κάνουν αυτή τη δουλειά. Και την κάνουν καθημερινά. Άλλωστε, το διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν κάνει την πρόσβαση στην πρωτογενή πληροφορία ασύγκριτα ευκολότερη απ’ ό,τι ήταν πριν από είκοσι ή τριάντα χρόνια.
Ο πολίτης μπορεί πολλές φορές να δει μόνος του μια ανακοίνωση, μια συνεδρίαση ή μια δημόσια αντιπαράθεση σχεδόν την ώρα που συμβαίνει.
Το πραγματικό κενό βρίσκεται αλλού.
Στη Δημοσιογραφία Επιπέδου 2.
Γιατί αυτή απαιτεί κάτι περισσότερο από πρόσβαση στη σημερινή πληροφορία.
Απαιτεί γνώση της πόλης σε βάθος χρόνου. Να θυμάσαι ότι αυτό που παρουσιάζεται σήμερα ως καινούργιο μπορεί να έχει ιστορία είκοσι ή τριάντα χρόνων. Να ξέρεις πού να ψάξεις. Να μπορείς να συνδέσεις μια σημερινή απόφαση με μια παλιότερη, ένα ΦΕΚ με μια δικαστική απόφαση, μια σημερινή δήλωση με όσα έλεγε ο ίδιος άνθρωπος πριν από δέκα χρόνια.
Και απαιτεί αρχείο.
Η ΠΛΑΤΕΙΑ διαθέτει ένα τέτοιο αρχείο από τη μακρόχρονη παρουσία της στην πόλη.
Όχι ως κάποιο «αποκλειστικό» υλικό που κρατάμε κλειδωμένο για τον εαυτό μας. Μεγάλο μέρος του είναι δημόσιο, ψηφιοποιημένο και διαθέσιμο σε όποιον θέλει να το αναζητήσει.
Το πλεονέκτημα δεν είναι ότι εμείς μπορούμε να το διαβάσουμε και οι άλλοι όχι.
Είναι ότι έχουμε επιλέξει να το διαβάζουμε.
Να επιστρέφουμε σε αυτό. Να το διασταυρώνουμε με τα σημερινά δεδομένα. Να ενώνουμε τις κουκίδες.
Και μέχρι σήμερα, τουλάχιστον, αυτή τη μορφή συστηματικής τοπικής δημοσιογραφίας δεν βλέπουμε να την έχει επιλέξει άλλος συνάδελφος στο Χαλάνδρι.
Καταλαβαίνουμε το γιατί.
Είναι δύσκολη δημοσιογραφία. Είναι χρονοβόρα. Και ορισμένες φορές είναι επικίνδυνη.
Το γνωρίζουμε όχι θεωρητικά.
Το έχουμε βιώσει.
Όταν δεν περιορίζεσαι στο «ο Α είπε αυτό και ο Β απάντησε εκείνο», αλλά ανοίγεις παλιούς φακέλους, αναζητάς αποφάσεις, συγκρίνεις δηλώσεις και αμφισβητείς καθιερωμένες αφηγήσεις, είναι αναπόφευκτο κάποια στιγμή να ενοχλήσεις.
Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη που οφείλουμε να πούμε.
Το αρχείο δεν υπάρχει για να μας δικαιώνει. Αν το κάνει, βέβαια, δεν μας χαλάει.
Θα αφήνουμε τα έγγραφα να διορθώνουν τις σημερινές αφηγήσεις, τις διοικήσεις, τις αντιπολιτεύσεις, τους πρωταγωνιστές της πόλης.
Και θα αφήνουμε τα έγγραφα να διορθώνουν και εμάς, όπου χρειάζεται.
Ακόμη κι όταν αποδεικνύουν ότι κάτι που θυμόμασταν δεν έγινε ακριβώς έτσι. Ακόμη κι όταν μια παλιά εκτίμησή μας δεν επιβεβαιώνεται.
Αλλιώς δεν κάνουμε έρευνα.
Ψάχνουμε απλώς στο αρχείο μας επιχειρήματα για να επιβεβαιώσουμε τον εαυτό μας.
Και αυτό δεν μας ενδιαφέρει.
Όπως δεν μας ενδιαφέρει να αποδείξουμε σε κανέναν ότι έχουμε λόγο να περιορίζουμε τις έρευνές μας, μόνο και μόνο για να μην ενοχλείται.
Τα έγγραφα μπορούν να διορθώσουν εμάς. Οι ενοχλήσεις των άλλων δεν μπορούν να περιορίσουν την έρευνα.
Και βέβαια, το αρχείο της ΠΛΑΤΕΙΑΣ δεν είναι η μοναδική πηγή για την ιστορία της πόλης.
Υπάρχουν βιβλία, μελέτες και αρχειακή δουλειά του Αετοπούλειου Πολιτιστικού Κέντρου. Υπάρχουν οι επίσημες πηγές, υπάρχουν άλλα έντυπα, υπάρχουν οι μαρτυρίες των ανθρώπων που έζησαν τα γεγονότα.
Όλα είναι πηγές.
Καμία πηγή, όμως, από μόνη της δεν μπορεί να διεκδικήσει ούτε το αλάθητο ούτε την απόλυτη αλήθεια.
Ούτε ένα δημοσίευμα επειδή γράφτηκε τότε. Ούτε μια μεταγενέστερη αφήγηση επειδή γράφτηκε σε βιβλίο. Ούτε ένα αρχείο επειδή διασώθηκε. Ούτε μια ανθρώπινη μνήμη επειδή είναι ειλικρινής.
Η δουλειά της έρευνας είναι ακριβώς αυτή: να βάζει τις πηγές δίπλα δίπλα, να τις διασταυρώνει, να εντοπίζει τις αντιφάσεις τους και, όσο είναι δυνατόν, να ανασυνθέτει την πραγματική εικόνα.
Γιατί αρχείο δεν σημαίνει αλήθεια.
Σημαίνει πηγή.
Και η αλήθεια συνήθως χρειάζεται περισσότερες από μία.
Γιατί η Δημοσιογραφία Επιπέδου 2 δεν είναι απλώς μια πιο ενδιαφέρουσα εκδοχή της δημοσιογραφίας.
Είναι απαραίτητη.
Ο πολίτης δεν χρειάζεται μόνο να γνωρίζει τα γεγονότα της ημέρας.
Χρειάζεται να μπορεί να τα τοποθετεί μέσα στον χρόνο και μέσα στο σύνολο.
Μόνο τότε μπορεί να βγάζει τα δικά του, συνολικά συμπεράσματα.
Και αυτόν ακριβώς τον ρόλο φιλοδοξεί να ξαναπαίξει η ΠΛΑΤΕΙΑ.
Όχι να πει στον πολίτη τι να συμπεράνει.
Αλλά να του δώσει όσα περισσότερα κομμάτια του παζλ μπορεί, ώστε να μπορεί να συμπεράνει μόνος του.
Δημοσιογραφία Επιπέδου 1, για να ξέρουμε τι έγινε.
Δημοσιογραφία Επιπέδου 2, για να καταλαβαίνουμε πώς φτάσαμε ως εδώ.
Γιατί μια πόλη χωρίς μνήμη είναι πολύ εύκολο κάθε λίγα χρόνια να ακούει την ίδια ιστορία σαν να συμβαίνει για πρώτη φορά.
ΥΓ. Και ένα καρφί που δεν γίνεται να μην μπει.
Η ΠΛΑΤΕΙΑ δεν ήταν η μόνη μεγάλη αρχειακή πηγή της σύγχρονης ιστορίας του Χαλανδρίου.
Υπήρχε και η ΣΤΑΣΗ.
Δεν υπάρχει πια.
Επέλεξαν να την εξαφανίσουν.
Και μαζί της χάθηκε από την άμεση δημόσια πρόσβαση ένα σημαντικό κομμάτι της καταγεγραμμένης ιστορίας της πόλης.
Υπάρχει ακόμη το ΕΠΙ ΠΟΛΕΩΣ, το αρχείο του οποίου βρίσκεται στα χέρια μας.
Εκεί έχουμε αρκετή δουλειά ακόμη.
Πρέπει να οργανωθεί, να ψηφιοποιηθεί και τελικά να παραδοθεί στην ιστορία της πόλης και στους πολίτες της.
Δεν είναι μικρή δουλειά.
Αλλά είναι ένας από τους στόχους που έχουμε βάλει για την επόμενη πενταετία.
Γιατί τα αρχεία των εφημερίδων δεν ανήκουν τελικά μόνο σε εκείνους που τις εξέδωσαν.
Ανήκουν και στην πόλη που κατέγραψαν.
